अनियमित महिनावारीको समस्या लिएर आउने धेरै युवतीहरूलाई जाँचपछि पिसिओएस भएको थाहा हुन्छ। त्यसपछि प्रायः एउटै प्रश्न सोधिन्छ: “अंग्रेजी औषधि खाऊँ कि आयुर्वेदिक उपचार गरौँ?”
मेरो जवाफ सरल छ। धेरैजसो अवस्थामा यी दुईमध्ये एउटा छान्नुपर्दैन। आधुनिक चिकित्सा र आयुर्वेदलाई सही तरिकाले मिलाएर गरिएको पिसिओएस उपचारले राम्रो र दीर्घकालीन नतिजा दिन सक्छ।
छोटो जवाफ
पिसिओएस लामो समयसम्म रहने हर्मोन र मेटाबोलिज्मसम्बन्धी समस्या हो। यसको उपचारमा आधुनिक चिकित्साले निदान, परीक्षण र आवश्यक औषधिमा मद्दत गर्छ, भने आयुर्वेदले पाचन, जीवनशैली, पञ्चकर्म र जडीबुटीमार्फत शरीरको सन्तुलन सुधार्न सहयोग गर्छ। दुवैलाई चिकित्सकको सल्लाहमा मिलाएर गरिने उपचारलाई एकीकृत उपचार भनिन्छ।
पिसिओएस भनेको के हो?
पिसिओएस (पोलिसिस्टिक ओभरी सिन्ड्रोम) प्रजनन उमेरका महिलामा सबैभन्दा धेरै देखिने हर्मोनसम्बन्धी समस्या हो। विश्वभर करिब ८ जनामध्ये १ जना महिलामा यो समस्या हुने अनुमान छ।
पिसिओएसमा मुख्य गरी दुई कुरा हुन्छन्:
- इन्सुलिन प्रतिरोध: शरीरले इन्सुलिनलाई राम्ररी प्रयोग गर्न सक्दैन, त्यसैले रगतमा चिनी सन्तुलनमा राख्न बढी इन्सुलिन बनाउनुपर्छ।
- पुरुष हर्मोन (एन्ड्रोजेन) बढ्नु: यसले अण्डा निस्कने प्रक्रियामा बाधा पुर्याउँछ।
यसैका कारण महिनावारी अनियमित हुने, अनुहारमा डन्डीफोर आउने, अनुहार वा शरीरमा रौँ बढ्ने, टाउकोको कपाल पातलिने र तौल बढ्ने जस्ता लक्षण देखिन्छन्।
पिसिओएसको नयाँ नाम: PMOS
सन् २०२६ मा विश्वभरका चिकित्सक, अनुसन्धानकर्ता र बिरामीका संस्थाहरूले पिसिओएसको नयाँ नाम पोलिएन्डोक्राइन मेटाबोलिक ओभेरियन सिन्ड्रोम (PMOS) राख्ने घोषणा गरे। “सिस्ट” शब्दले यो समस्या डिम्बाशयको मात्र हो भन्ने भ्रम पारेकाले नाम फेरिएको हो। वास्तवमा यसले हर्मोन र सम्पूर्ण मेटाबोलिज्ममा असर गर्छ। अबको केही वर्ष दुवै नाम चलनचल्तीमा रहनेछन्।
पिसिओएसको निदान कसरी गरिन्छ?
पहिले थाइराइड वा प्रोल्याक्टिन हर्मोनको समस्या जस्ता मिल्दाजुल्दा कारण छैनन् भनेर जाँच गरिन्छ। त्यसपछि यी तीनमध्ये कम्तीमा दुई अवस्था भएमा पिसिओएस भनिन्छ (रोटरडम मापदण्ड):
- महिनावारी अनियमित हुनु वा नहुनु
- पुरुष हर्मोन बढेको लक्षण देखिनु वा रगत परीक्षणमा बढी आउनु
- अल्ट्रासाउन्डमा डिम्बाशयमा धेरै साना फोलिकल देखिनु
पिसिओएसलाई किन बेवास्ता गर्नु हुँदैन?
पिसिओएस महिनावारीको मात्र समस्या होइन। समयमै ध्यान नदिए यसले:
- मधुमेह र मुटुरोगको जोखिम बढाउन सक्छ
- लामो समयसम्म महिनावारी नभए पाठेघरको भित्री तहसम्बन्धी समस्याको जोखिम बढाउन सक्छ
- अण्डा नियमित नबन्ने भएकाले गर्भधारणमा कठिनाइ ल्याउन सक्छ
- तनाव, चिन्ता, डिप्रेसन र आत्मविश्वासमा कमी ल्याउन सक्छ
हाम्रो समाजमा लाज र जानकारीको कमीले गर्दा धेरै महिलाहरू लामो समयसम्म जाँच नै गराउँदैनन्, जसले समस्या झन् बढाउँछ।
आधुनिक चिकित्सामा पिसिओएस उपचार
आधुनिक चिकित्सामा लक्षण र उद्देश्य हेरेर औषधि दिइन्छ, जस्तै:
- हर्मोनल पिल: महिनावारी नियमित गर्न र पुरुष हर्मोन घटाउन
- मेटफर्मिन: इन्सुलिन प्रतिरोध घटाउन
- लेट्रोजोल वा क्लोमिफेन: गर्भधारण गर्न चाहनेमा अण्डा निस्कन मद्दत गर्न
- स्पाइरोनोल्याक्टोन जस्ता औषधि: अनावश्यक रौँ घटाउन
यी औषधि प्रभावकारी छन्, तर धेरैजसोले लक्षण नियन्त्रण गर्छन्, जरैदेखि समस्या हटाउँदैनन्। केहीका साइड इफेक्ट पनि हुन सक्छन्। त्यसैले यी औषधि चिकित्सकको सल्लाहमा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।
जीवनशैली परिवर्तन: उपचारको जग
पिसिओएस उपचारमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तर सबैभन्दा बढी बेवास्ता गरिने कुरा जीवनशैली हो। धेरै मानिसलाई औषधिले मात्र पिसिओएस ठीक हुन्छ जस्तो लाग्छ, तर दैनिक बानी नबदलेसम्म नतिजा टिक्दैन।
- तौल बढी भएकाहरूमा शरीरको तौल ५ देखि १० प्रतिशत मात्र घटाउँदा पनि महिनावारी र अण्डा बन्ने प्रक्रियामा उल्लेख्य सुधार आउन सक्छ।
- चिनी, मैदा र प्याकेटका खाना कम गरी कोदो, जौ, फापर, दाल र हरियो सागसब्जी बढाउनुहोस्।
- हरेक दिन कम्तीमा ३० मिनेट हिँडडुल वा व्यायाम गर्नुहोस्।
- समयमै सुत्ने र उठ्ने बानी बसाल्नुहोस्।
- तनाव कम गर्ने उपाय अपनाउनुहोस्।
आयुर्वेदले पिसिओएसलाई कसरी बुझ्छ?
आयुर्वेदका प्राचीन ग्रन्थमा पिसिओएस नाम छैन, तर यसका लक्षणहरू आर्तवक्षय (कम वा ढिलो महिनावारी) र स्रोतोरोध (शरीरका नलीहरू अवरुद्ध हुनु) जस्ता अवस्थासँग मिल्छन्।
आयुर्वेदअनुसार पिसिओएसमा मुख्य गरी कफ र वात दोष असन्तुलित हुन्छन्। पाचन अग्नि कमजोर हुँदा शरीरमा आम जम्मा हुन्छ। बढेको कफ र मेदसँग मिलेर यसले प्रजनन प्रणालीका स्रोतहरू अवरुद्ध गर्छ। अनि वातले अण्डा निस्कने र महिनावारी हुने काम राम्ररी गर्न सक्दैन।
आयुर्वेदिक उपचारका दुई तरिका
शमन चिकित्सा: जडीबुटी र औषधिद्वारा दोषलाई सन्तुलनमा ल्याइन्छ। कञ्चनार, शतपुष्पा, गुडुची र त्रिफला जस्ता जडीबुटी पिसिओएसमा प्रायः प्रयोग गरिन्छन्। तर जडीबुटी आफैँ किनेर खानु हुँदैन, किनकि सही औषधि शरीरको प्रकृति र अवस्था हेरेर मात्र छानिन्छ।
शोधन चिकित्सा (पञ्चकर्म): विरेचन, बस्ति जस्ता पञ्चकर्मले शरीरमा जमेको कफ र आम हटाउन मद्दत गर्छ। गर्भधारण गर्न चाहने केही महिलामा उत्तरबस्ति पनि प्रयोग गरिन्छ। यी सबै प्रक्रिया अनुभवी चिकित्सकको निगरानीमा मात्र गर्नुपर्छ।
योग र प्राणायाम
योगले हर्मोन सन्तुलन, इन्सुलिनको काम सुधार्न र महिनावारी नियमित गर्न सहयोग गर्छ। सुप्त बद्धकोणासन, भुजङ्गासन, धनुरासन तथा अनुलोम–विलोम र भ्रामरी प्राणायाम उपयोगी मानिन्छन्।
एकीकृत उपचार भनेको के हो?
एकीकृत उपचार भनेको आधुनिक चिकित्सा र आयुर्वेदको राम्रो पक्षलाई एउटै योजनामा मिलाउनु हो। उदाहरणका लागि:
- आधुनिक चिकित्साबाट: सही निदान, हर्मोन र सुगर परीक्षण, अल्ट्रासाउन्ड, र आवश्यक परे औषधि
- आयुर्वेदबाट: पाचन सुधार, प्रकृतिअनुसारको आहार, पञ्चकर्म, जडीबुटी र दैनिक दिनचर्या
- दुवैबाट: जीवनशैली परिवर्तन, योग, तनाव व्यवस्थापन र नियमित फलोअप
अमेरिका, युरोप, अस्ट्रेलिया, भारत र चीन जस्ता देशहरूमा पनि पिसिओएस व्यवस्थापनमा औषधिसँगै पोषण, जीवनशैली र परम्परागत चिकित्सा मिलाउने अभ्यास बढ्दो छ।
उपचार गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
- दुवै चिकित्सकलाई आफूले खाइरहेका सबै औषधिबारे जानकारी दिनुहोस्।
- चिकित्सकको सल्लाहबिना कुनै पनि औषधि बन्द नगर्नुहोस्।
- गर्भधारणको योजना छ भने उपचार सुरु गर्नुअघि नै भन्नुहोस्।
- छिटो नतिजाको आशा नगर्नुहोस्। पिसिओएसमा सुधार देखिन सामान्यतया केही महिना लाग्छ।
नेपालमा एकीकृत उपचारको सम्भावना
नेपालमा आधुनिक र आयुर्वेदिक दुवै स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध छन्, र धेरै मानिसलाई आयुर्वेदप्रति विश्वास पनि छ। यसले एकीकृत उपचारका लागि राम्रो आधार दिन्छ।
तर केही चुनौती पनि छन्। चिकित्सकहरूबीच समन्वय कम छ, धेरै जडीबुटीबारे थप वैज्ञानिक अनुसन्धान आवश्यक छ, र तालिममा एकरूपता छैन। स्त्री रोग विशेषज्ञ, इन्डोक्राइनोलोजिस्ट र आयुर्वेद चिकित्सक मिलेर काम गर्ने हो भने, भविष्यमा अस्पतालहरूमा एकीकृत पिसिओएस क्लिनिक सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
प्रायः सोधिने प्रश्नहरू
के पिसिओएस पूर्ण रूपमा निको हुन्छ?
पिसिओएस लामो समयसम्म रहने समस्या हो। तर सही उपचार र जीवनशैलीले धेरै महिलाको महिनावारी नियमित हुन्छ र लक्षणहरू उल्लेख्य रूपमा घट्छन्।
के आयुर्वेदिक र अंग्रेजी औषधि सँगै खान मिल्छ?
धेरैजसो अवस्थामा मिल्छ, तर योजनाबद्ध रूपमा। दुवै चिकित्सकलाई जानकारी दिनुहोस्, ताकि औषधिबीच असर नपरोस्।
पिसिओएस भएकाले गर्भधारण गर्न सक्छन्?
सक्छन्। पिसिओएस भएका धेरै महिलाले प्राकृतिक रूपमा वा उपचारको सहयोगमा गर्भधारण गर्छन्।
पिसिओएस उपचारमा कति समय लाग्छ?
व्यक्तिअनुसार फरक हुन्छ, तर सामान्यतया ३ देखि ६ महिनामा सुधार देखिन थाल्छ।
पिसिओएस र पिसिओडी एउटै हो?
प्रायः एउटै समस्यालाई बुझाउँछन्। पिसिओडी शब्द नेपाल र भारतमा प्रायः हल्का अवस्थाका लागि प्रयोग हुन्छ। थप जानकारीका लागि PCOS र PCOD बीचको फरक पढ्नुहोस्।
परामर्शका लागि
पिसिओएसको उपचार हरेक महिलाको शरीर, लक्षण र लक्ष्य हेरेर फरक हुनुपर्छ। तपाईं महिनावारी नियमित गर्न, छाला र कपालको समस्या घटाउन वा गर्भधारणको तयारी गर्न चाहनुहुन्छ भने, सही योजना बनाउन परामर्श लिनुहोस्।
म सफल अस्पताल, ग्वार्को, ललितपुर मा हरेक दिन दिउँसो १:०० देखि ४:०० बजेसम्म र शनिबार बिहान ८:०० देखि ११:०० बजेसम्म उपलब्ध हुन्छु।
तलचिखेल, पेप्सीकोला र बनेपाका क्लिनिकहरूमा पनि सेवा दिन्छु।
अपोइन्टमेन्टका लागि ०१-५२०३३४७ वा ९७१७२९६८२८ मा सम्पर्क गर्नुहोस् वा
WhatsApp मा सन्देश पठाउनुहोस्